Aardappelmeelfabriek Motké in Zuidbroek
Halverwege de negentiende eeuw begint men in Nederland met het grootschalig verwerken van aardappelen tot aardappelzetmeel. In Groningen en Drenthe ontstaan in korte tijd veel aardappelmeelfabrieken. In deze regio verbouwen boeren namelijk veel aardappelen.
Het belangrijkste particuliere bedrijf in de aardappelmeelindustrie is dat van Willem Albert Scholten. Hij richt in 1841 zijn eerste aardappelmeelfabriek (Eureka) op in Foxhol. De fabriek blijkt een groot succes en Scholten laat het niet bij deze ene fabriek.
Afbeelding 1: aardappelrooiers in Kropswolde omstreeks 1920
Afbeelding 2: aardappelen wegen in Sappemeer omstreeks 1930
Motké: een bijzonder stukje industriële architectuur
1859: Scholten wil weer uitbreiden en dat doet hij in Zuidbroek. Waar het oude en het nieuwe Winschoterdiep bij elkaar komen laat hij een nieuwe fabriek bouwen. In deze fabriek wil hij bietsuiker gaan maken.
De Motké fabriek bestaat niet zomaar uit een paar gestapelde bakstenen. De fabriek is gebouwd in de Art Nouveau stijl en valt op in de omgeving. Bij de ingang van de toegangspoort naar het fabriekscomplex staat de directeurswoning.
Pieter Hubertus Balthasar Motké
Scholten noemt de fabriek in Zuidbroek naar zijn vriend Pieter Hubertus Balthasar Motké. Motké wordt in 1826 geboren in Thorn (Limburg). Hij maakt succesvol carrière bij de belastingdienst en leert in Groningen Willem Albert Scholten kennen. De twee mannen werken succesvol samen. Uiteindelijk vertrekt Motké weer uit Groningen, maar de vriendschap blijft. Scholten noemt zijn nieuwe fabriek naar Motké.
In 1871 stuurt men Motké naar Nederlands-Indië. Hij is hier inspecteur-Generaal van Financiën. Helaas wordt hij ziek en niet lang na aankomst overlijdt hij op 46-jarige leeftijd. Scholten is zijn vriend niet vergeten. Na Motké’s overlijden wordt er in zijn geboorteplaats een monument voor hem geplaatst. Ook schenkt Scholten een portret van hem aan het Ministerie van Financiën.
Van bietsuiker tot aardappelmeel
Nog voordat de machines er staan verandert Scholten zijn plannen alweer. De fabriek blijkt niet genoeg winst te maken, want er is niet genoeg interesse in het product. Ook blijkt dat het raffineren van suiker in het gebouw verboden is.
Al snel bouwt men de fabriek op tot de aardappelmeel- en kandijfabriek. Dit blijkt alleen geen goede combinatie, want aardappelmeel en kandij in hetzelfde gebouw, dat ging niet. Zo bleef het aardappelmeel en verdween de kandij. Er kwam wel een afdeling voor stroop bij (Sago) en in 1872 volgt uitbreiding met de afdeling dextrineproductie. Dextrine gebruik je bijvoorbeeld in verf, lijm en stijfsel.
In de twintigste eeuw, in 1922, gaat men het product ook verpakken. Er zijn honderden inpakmeisjes aan het werk. Zij zorgen ervoor dat er duizenden pakjes Sago, Maïzena, Custard en bakmeel verpakt in de winkels belanden.
Afbeelding 1: de aardappelmeelfabriek Motké afgebeeld omstreeks 1880
Afbeelding 2: de aardappelmeelfabriek Motké omstreeks 1930
Schaarste in bezettingstijd
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn veel grondstoffen niet meer beschikbaar. Scholten springt daarop in door nieuwe producten te maken. Zo brengt hij Butaroma en Albumona op de markt. Een saus- en juspoeder als vervanging van het op dat moment gangbare Sago. Sago, dat uit palmmeel wordt gewonnen is tijdens de oorlog niet beschikbaar. Maar de grondstoffen voor Butaroma en Albumona zijn dat wel. Deze grondstoffen waren voor de oorlog namelijk een afvalproduct. Daarom is het tijdens de oorlog zonder bon te koop. Zo snel als deze producten opkomen, zijn ze na de oorlog ook weer verdwenen.
Tijdens de oorlog gebruik men de Motké fabriek ook voor onderwijs. Omdat er in die tijd een tekort aan brandstof is, kan men de scholen niet goed verwarmen. De grotere klassen en examenklassen brengt men daarom onder in de Motké fabriek. Hier is het namelijk wel warm.
Het einde van Motké in Zuidbroek
In 1965 fuseert Scholten. En na 107 jaar sluit de Motké fabriek haar deuren. Men verhuist de productie naar Foxhol.
De ooit zo mooie Art Nouveau gebouwen beginnen langzaam te vervallen. Men probeert ze nog te behouden, maar dat loopt op niets uit. Na jaren van leegstand sloopt men de Motké fabriek in 1980.
Gedeelte van de Motké fabriek kort voor de afbraak (foto: Nico Bodewes, Amsterdam)
Publicatiedatum: 31 juli 2019, laatste aanpassing: 20 mei 2026
Auteur: Rachel Hiemstra
Bronnen: